Dag 5 – Alexandrië – De stad van Cleopatra
Cleopatra is ongetwijfeld
de beroemdste koningin die op deze aarde heeft rondgedwaald en blijft ze een
icoon zelfs meer dan tweeduizend jaar na haar dood. Ook al was ze farao van
Egypte, ze was genetisch niet van Egyptische afkomst. Haar voorvaders stamden
af van de Grieks-Macedonische Ptolemaeus I, de generaal van Alexander de Grote
die na zijn dood Egypte leidde. Toch wordt ze als Egyptische beschouwd omdat ze
over Egypte regeerde en dat met Egyptische tradities in het achterhoofd. Cleopatra
was bovendien de Egyptische taal machtig wat niet van al haar voorgangers kan
gezegd worden. Cleopatra woonde in en regeerde vanuit Alexandrië, destijds één
van de grootste, meest culturele en kosmopolitische steden ter wereld. Ook al
wordt ze vaak omschreven als een bloedmooie vrouw, toch denken historici dat
haar succes vooral te danken was aan haar diplomatieke kwaliteiten, haar
intelligentie, opleiding, charisma en vooral politiek talent.
Toen Cleopatra’s vader stierf,
bepaalde zijn testament dat Cleopatra samen met haar jongere broer, Ptolemaeus
XIII moest regeren. In de traditie van deze dynastie waren ze zelfs met elkaar
getrouwd om de bloedlijn zuiver te houden. Maar getrouwd of niet, broer en zus
of niet, al snel ging het mis en wilden de adviseurs van de jonge koning
Cleopatra uitschakelen. De machtsstrijd werd in haar nadeel beslecht en
uiteindelijk moest ze Egypte verlaten. Op datzelfde moment woedde er in Rome
een burgeroorlog tussen Julius Caesar en zijn rivaal Pompeius. Na zijn
nederlaag vluchtte deze laatste naar Egypte waar hij werd vermoord door
aanhangers van Ptolemaeus XIII die dat deden om op een goed blaadje te komen
bij de keizer. Onze Jules was hier echter niet mee opgezet en besloot zich te bemoeien
in de broeder/zuster strijd. Cleopatra had haar charmes in de strijd gegooid en
wist hem na een persoonlijke ontmoeting te overtuigen haar zaak te steunen en
zo erkende Caesar dat Cleopatra recht had op de troon. De aanhangers van haar
broer accepteerden dit uiteraard niet en in Alexandrië brak een oorlog uit. De
troepen van de koning waren geen maat voor het leger van Caesar en Ptolemaeus
XIII werd verslagen. Hij verdronk tijdens zijn vlucht over de Nijl. Na de
overwinning plaatste Caesar Cleopatra opnieuw op de troon en regeerde ze officieel
samen met een andere broer, Ptolemaeus XIV, maar in realiteit was er maar één
leider, de charismatische Cleopatra. Caesar was natuurlijk ook niet dom en gaf
zijn steun niet zomaar. Hij had al snel in het snuitje dat er heel wat
voordelen waren als Cleopatra op de troon zat. Egypte was vooreerst rijk en een
belangrijke partner in die zo belangrijke graanvoorziening. Bovendien was zij
meer dan een capabele bondgenoot. Hun alliantie bracht stabiliteit in de regio
én er ontstond ook een liefdesrelatie tussen beiden. Ze kregen een zoon
Caesarion, die door Cleopatra werd voorgesteld als erfgenaam van zowel Egypte
als Caesar. Dat had ze misschien beter niet gedaan, want om die reden werd de
jonge Caesarion vermoord.
Ook Julius Caesar zou
nooit oud en grijs worden want hij stond hetzelfde lot te wachten als dat van
zijn zoon. Na zijn dood sloot Cleopatra een bondgenootschap met de Romeinse
generaal Marcus Antonius. Die riep Cleopatra bij zich om haar bevestiging te
krijgen dat ze hem zou steunen in de machtsstrijd binnen Rome in het
machtsvacuüm dat ontstond. Na eens diep in elkaars ogen te hebben gekeken, ging
hun relatie echter veel verder dan dat en uiteindelijk zou het uitgroeien tot
één van de beroemdste en meest tragische liefdesverhalen uit de geschiedenis.
Samen probeerden ze een machtig rijk in het oostelijk Middellandse Zeegebied uit
te bouwen, waarbij ook hier ieder zijn voordeel had : Cleopatra had de steun
van een machtig man, Antonius had toegang tot de rijkdom van Egypte.
Hun grootste tegenstander
was Octavianus, de latere keizer Augustus. Die verwees steeds naar Marcus
Antonius als iemand die onder invloed stond van een buitenlandse koningin.
Propaganda die zijn werk deed en die veel Romeinen beïnvloedde. Uiteindelijk
leidde dit tot oorlog. In 31 v.C. werd de vloot van Antonius en Cleopatra
verslagen tijdens de Slag bij Actium. Ze trokken zich terug in Alexandrië en
toen Octavianus een jaar later de stad innam, hoorde Antonius onterecht dat
Cleopatra was overleden. Uit verdriet pleegde hij zelfmoord. Kort daarna koos
ook Cleopatra ervoor om niet als gevangene door Rome te worden gevoerd en koos
ervoor om zelf haar leven te beëindigen.
Hun liefdesverhaal groeide
uit tot een groot machtsblok dat bijna het Romeinse Rijk veranderde, maar
uiteindelijk tragisch eindigde in de dood. Met de dood van Cleopatra eindigde
ook de dynastie van de Ptolemaeën in Egypte en de faraonische periode. Ze was
de laatste farao waarna Egypte een Romeinse provincie werd.
In het Grieks-Romeins Museum
van Alexandrië wordt deze periode uit de Egyptische geschiedenis zeer
aanschouwelijk voorgesteld. Artefacten uit die tijd werden doorheen de jaren
opgegraven, opgevist uit de haven, verzameld en gegoten in een mooi
gepresenteerde collectie die vandaag het hart van het museum uitmaken.
Het pronkstuk uit de
oudheid was echter de oude Bibliotheek van Alexandrië, meteen de beroemdste
bibliotheek uit de geschiedenis. Het was destijds het grootste centrum van
kennis en wetenschap, net zoals Alexander de Grote het had gewild. De
Ptolemaeïsche leiders wilden immers alle kennis van de wereld verzamelen in
Alexandrië. De collectie bestond uit papyrusrollen met teksten uit Griekenland,
Egypte, Perzië, …. De onderwerpen liepen uiteen over filosofie, literatuur,
wiskunde, geschiedenis, geneeskunde, sterrenkunde,… Deze gigantische en unieke
verzameling kwam tot stand doordat schepen die de haven aandeden, verplicht
werden hun boeken af te geven zodat de teksten konden gekopieerd worden. De
kennis die ter beschikking stond, trok dan ook geleerden uit heel de wereld aan
waaronder Archimedes en Euclides die hier niet alleen onderzoek deden, maar ook
ideeën uitwisselden, eventueel teksten corrigeerden en zelf nieuwe kennis opdeden.
De bibliotheek echter
heeft de tand des tijds niet overleefd. Wat uiteindelijk het einde van dit
instituut betekende, is niet helemaal duidelijk : een brand, schade tijdens de
oorlog van Julius Caesar of vernietiging in latere tijden. Waarschijnlijk verdween
ze niet ineens, maar ging ze gedurende honderden jaren langzaam verloren. Een
verlies niet alleen voor Alexandrië maar ongetwijfeld ook voor de wereld. Want
hier werden ook teksten bewaard die nergens anders bestonden.
Vandaag staat de
Bibliotheca Alexandrina op het programma, een moderne versie van de
legendarische bibliotheek. Ze ligt op een uniek plekje aan zee, vlak bij de
plaats waar de oude bibliotheek zou hebben gestaan. Ook al is dit de moderne
versie, haar missie blijft dezelfde : een plaats waar kennis en wetenschap
samenkomen. Het gebouw lijkt op een enorme schijf die uit de aarde oprijst en
naar zee helt. De smalle rechthoekige ramen, waarvan de plaats zodanig
ontworpen is zodat er veel licht binnenvalt maar de plaatsing er bovendien voor
zorgt dat de zon nooit rechtstreeks in de bibliotheek kan schijnen, waardoor de
boeken beschermd worden. De buitenmuur bestaat uit graniet waarin duizenden
schriftsoorten van de hele wereld zijn uitgehouwen : hiërogliefen, Grieks,
Chinees, Arabisch,… bedenk het maar. Dit
benadrukt nog maar eens de ideologie van de bibliotheek dat dit een plaats is
waar kennis een thuis heeft. De leeszaal is misschien nog indrukwekkender dan
de buitenzijde. Ze bestaat uit verschillende plateaus en biedt een ruimte om
miljoenen boeken te kunnen huisvesten. De bibliotheek heeft geen uitleendienst
maar wordt vooral gebruikt door studenten en in het algemeen mensen die kennis
willen vergaren. Er zijn boeken in zowat alle talen. De bibliotheek is echter
meer dan een verzamelplaats voor boeken. Er zijn ook kunstgalerijen, musea,
laboratoria en digitale archieven die ook vanuit thuis beschikbaar zijn. Dit alles
herbevestigt de bibliotheek als toonaangevend instituut op vlak van onderzoek,
wetenschap en cultuur. Het maakt de bibliotheek de symbolische opvolger van de
oude bibliotheek.
Op de plaats waar vroeger
de fundamenten van de Pharos stonden, verrees het indrukwekkende Fort Qaitbay,
aan de ingang van de haven van Alexandrië. Het werd gebouwd in de vijftiende
eeuw in opdracht van de toenmalige heerser om Egypte te beschermen tegen
aanvallen vanaf zee, in het bijzonder van die van de strijders van het
Ottomaanse Rijk. Voor de bouw van het fort werden hoogstwaarschijnlijk gevonden
stenen gebruikt van de oude vuurtoren. Los van de historische waarde en de verdedigingsfactor van het fort, heb je
vanop de bovenste verdieping een prachtig uitzicht over de haven van
Alexandrië, de Corniche en de Middellandse Zee.
Ronddwalend op de
buitenruimtes kan je je zeer goed voorstellen hoe schepen hier al duizenden
jaren de haven binnenvaren. Maar vooral, je staat hier op een historische
plaats waar ooit één van de Zeven Wereldwonderen van de Oudheid stond : de
unieke, indrukwekkende en prachtige Pharos.
In de jaren negentig,
ontdekten archeologen honderden granietblokken, beelden en architectonische
vondsten in het water. Vele archeologen denken dat ze toehoorden aan de Pharos
en van gebouwen, waaronder het paleis, uit het oude Egyptische koninkrijk. Het
koninkrijk waar ooit Cleopatra de plak zwaaide en de stad waar kunst, cultuur
en wetenschap samenkwamen. Waar de faraonische periode eindigde met de dood van
Cleopatra op negenendertig jarige leeftijd. Een faraonische periode die maar
liefst meer dan drieduizend jaar omhelsde.
Het liefdessprookje tussen
Cleopatra, één van de meest opmerkelijke koninginnen uit de geschiedenis en
Marcus Antonius eindigde tragisch in de dood. Haar relatie met zowel Marcus als
met Julius Caesar veranderde zonder twijfel de geschiedenis van Egypte en het
Romeinse Rijk. Cleopatra, geroemd om schoonheid en politiek talent maar vooral
een intelligente compagnon de route.

Reacties
Een reactie posten