Dag 5 – Alexandrië – De stad van Cleopatra

Cleopatra is ongetwijfeld de beroemdste koningin die op deze aarde heeft rondgedwaald en blijft ze een icoon zelfs meer dan tweeduizend jaar na haar dood. Ook al was ze farao van Egypte, ze was genetisch niet van Egyptische afkomst. Haar voorvaders stamden af van de Grieks-Macedonische Ptolemaeus I, de generaal van Alexander de Grote die na zijn dood Egypte leidde. Toch wordt ze als Egyptische beschouwd omdat ze over Egypte regeerde en dat met Egyptische tradities in het achterhoofd. Cleopatra was bovendien de Egyptische taal machtig wat niet van al haar voorgangers kan gezegd worden. Cleopatra woonde in en regeerde vanuit Alexandrië, destijds één van de grootste, meest culturele en kosmopolitische steden ter wereld. Ook al wordt ze vaak omschreven als een bloedmooie vrouw, toch denken historici dat haar succes vooral te danken was aan haar diplomatieke kwaliteiten, haar intelligentie, opleiding, charisma en vooral politiek talent.
Toen Cleopatra’s vader stierf, bepaalde zijn testament dat Cleopatra samen met haar jongere broer, Ptolemaeus XIII moest regeren. In de traditie van deze dynastie waren ze zelfs met elkaar getrouwd om de bloedlijn zuiver te houden. Maar getrouwd of niet, broer en zus of niet, al snel ging het mis en wilden de adviseurs van de jonge koning Cleopatra uitschakelen. De machtsstrijd werd in haar nadeel beslecht en uiteindelijk moest ze Egypte verlaten. Op datzelfde moment woedde er in Rome een burgeroorlog tussen Julius Caesar en zijn rivaal Pompeius. Na zijn nederlaag vluchtte deze laatste naar Egypte waar hij werd vermoord door aanhangers van Ptolemaeus XIII die dat deden om op een goed blaadje te komen bij de keizer. Onze Jules was hier echter niet mee opgezet en besloot zich te bemoeien in de broeder/zuster strijd. Cleopatra had haar charmes in de strijd gegooid en wist hem na een persoonlijke ontmoeting te overtuigen haar zaak te steunen en zo erkende Caesar dat Cleopatra recht had op de troon. De aanhangers van haar broer accepteerden dit uiteraard niet en in Alexandrië brak een oorlog uit. De troepen van de koning waren geen maat voor het leger van Caesar en Ptolemaeus XIII werd verslagen. Hij verdronk tijdens zijn vlucht over de Nijl. Na de overwinning plaatste Caesar Cleopatra opnieuw op de troon en regeerde ze officieel samen met een andere broer, Ptolemaeus XIV, maar in realiteit was er maar één leider, de charismatische Cleopatra. Caesar was natuurlijk ook niet dom en gaf zijn steun niet zomaar. Hij had al snel in het snuitje dat er heel wat voordelen waren als Cleopatra op de troon zat. Egypte was vooreerst rijk en een belangrijke partner in die zo belangrijke graanvoorziening. Bovendien was zij meer dan een capabele bondgenoot. Hun alliantie bracht stabiliteit in de regio én er ontstond ook een liefdesrelatie tussen beiden. Ze kregen een zoon Caesarion, die door Cleopatra werd voorgesteld als erfgenaam van zowel Egypte als Caesar. Dat had ze misschien beter niet gedaan, want om die reden werd de jonge Caesarion vermoord.
Ook Julius Caesar zou nooit oud en grijs worden want hij stond hetzelfde lot te wachten als dat van zijn zoon. Na zijn dood sloot Cleopatra een bondgenootschap met de Romeinse generaal Marcus Antonius. Die riep Cleopatra bij zich om haar bevestiging te krijgen dat ze hem zou steunen in de machtsstrijd binnen Rome in het machtsvacuüm dat ontstond. Na eens diep in elkaars ogen te hebben gekeken, ging hun relatie echter veel verder dan dat en uiteindelijk zou het uitgroeien tot één van de beroemdste en meest tragische liefdesverhalen uit de geschiedenis. Samen probeerden ze een machtig rijk in het oostelijk Middellandse Zeegebied uit te bouwen, waarbij ook hier ieder zijn voordeel had : Cleopatra had de steun van een machtig man, Antonius had toegang tot de rijkdom van Egypte.
Hun grootste tegenstander was Octavianus, de latere keizer Augustus. Die verwees steeds naar Marcus Antonius als iemand die onder invloed stond van een buitenlandse koningin. Propaganda die zijn werk deed en die veel Romeinen beïnvloedde. Uiteindelijk leidde dit tot oorlog. In 31 v.C. werd de vloot van Antonius en Cleopatra verslagen tijdens de Slag bij Actium. Ze trokken zich terug in Alexandrië en toen Octavianus een jaar later de stad innam, hoorde Antonius onterecht dat Cleopatra was overleden. Uit verdriet pleegde hij zelfmoord. Kort daarna koos ook Cleopatra ervoor om niet als gevangene door Rome te worden gevoerd en koos ervoor om zelf haar leven te beëindigen.
Hun liefdesverhaal groeide uit tot een groot machtsblok dat bijna het Romeinse Rijk veranderde, maar uiteindelijk tragisch eindigde in de dood. Met de dood van Cleopatra eindigde ook de dynastie van de Ptolemaeën in Egypte en de faraonische periode. Ze was de laatste farao waarna Egypte een Romeinse provincie werd.
In het Grieks-Romeins Museum van Alexandrië wordt deze periode uit de Egyptische geschiedenis zeer aanschouwelijk voorgesteld. Artefacten uit die tijd werden doorheen de jaren opgegraven, opgevist uit de haven, verzameld en gegoten in een mooi gepresenteerde collectie die vandaag het hart van het museum uitmaken.


Het pronkstuk uit de oudheid was echter de oude Bibliotheek van Alexandrië, meteen de beroemdste bibliotheek uit de geschiedenis. Het was destijds het grootste centrum van kennis en wetenschap, net zoals Alexander de Grote het had gewild. De Ptolemaeïsche leiders wilden immers alle kennis van de wereld verzamelen in Alexandrië. De collectie bestond uit papyrusrollen met teksten uit Griekenland, Egypte, Perzië, …. De onderwerpen liepen uiteen over filosofie, literatuur, wiskunde, geschiedenis, geneeskunde, sterrenkunde,… Deze gigantische en unieke verzameling kwam tot stand doordat schepen die de haven aandeden, verplicht werden hun boeken af te geven zodat de teksten konden gekopieerd worden. De kennis die ter beschikking stond, trok dan ook geleerden uit heel de wereld aan waaronder Archimedes en Euclides die hier niet alleen onderzoek deden, maar ook ideeën uitwisselden, eventueel teksten corrigeerden en zelf nieuwe kennis opdeden.
De bibliotheek echter heeft de tand des tijds niet overleefd. Wat uiteindelijk het einde van dit instituut betekende, is niet helemaal duidelijk : een brand, schade tijdens de oorlog van Julius Caesar of vernietiging in latere tijden. Waarschijnlijk verdween ze niet ineens, maar ging ze gedurende honderden jaren langzaam verloren. Een verlies niet alleen voor Alexandrië maar ongetwijfeld ook voor de wereld. Want hier werden ook teksten bewaard die nergens anders bestonden.
Vandaag staat de Bibliotheca Alexandrina op het programma, een moderne versie van de legendarische bibliotheek. Ze ligt op een uniek plekje aan zee, vlak bij de plaats waar de oude bibliotheek zou hebben gestaan. Ook al is dit de moderne versie, haar missie blijft dezelfde : een plaats waar kennis en wetenschap samenkomen. Het gebouw lijkt op een enorme schijf die uit de aarde oprijst en naar zee helt. De smalle rechthoekige ramen, waarvan de plaats zodanig ontworpen is zodat er veel licht binnenvalt maar de plaatsing er bovendien voor zorgt dat de zon nooit rechtstreeks in de bibliotheek kan schijnen, waardoor de boeken beschermd worden. De buitenmuur bestaat uit graniet waarin duizenden schriftsoorten van de hele wereld zijn uitgehouwen : hiërogliefen, Grieks, Chinees, Arabisch,…  bedenk het maar. Dit benadrukt nog maar eens de ideologie van de bibliotheek dat dit een plaats is waar kennis een thuis heeft. De leeszaal is misschien nog indrukwekkender dan de buitenzijde. Ze bestaat uit verschillende plateaus en biedt een ruimte om miljoenen boeken te kunnen huisvesten. De bibliotheek heeft geen uitleendienst maar wordt vooral gebruikt door studenten en in het algemeen mensen die kennis willen vergaren. Er zijn boeken in zowat alle talen. De bibliotheek is echter meer dan een verzamelplaats voor boeken. Er zijn ook kunstgalerijen, musea, laboratoria en digitale archieven die ook vanuit thuis beschikbaar zijn. Dit alles herbevestigt de bibliotheek als toonaangevend instituut op vlak van onderzoek, wetenschap en cultuur. Het maakt de bibliotheek de symbolische opvolger van de oude bibliotheek.
Op de plaats waar vroeger de fundamenten van de Pharos stonden, verrees het indrukwekkende Fort Qaitbay, aan de ingang van de haven van Alexandrië. Het werd gebouwd in de vijftiende eeuw in opdracht van de toenmalige heerser om Egypte te beschermen tegen aanvallen vanaf zee, in het bijzonder van die van de strijders van het Ottomaanse Rijk. Voor de bouw van het fort werden hoogstwaarschijnlijk gevonden stenen gebruikt van de oude vuurtoren. Los van de historische waarde  en de verdedigingsfactor van het fort, heb je vanop de bovenste verdieping een prachtig uitzicht over de haven van Alexandrië, de Corniche en de Middellandse Zee.
Ronddwalend op de buitenruimtes kan je je zeer goed voorstellen hoe schepen hier al duizenden jaren de haven binnenvaren. Maar vooral, je staat hier op een historische plaats waar ooit één van de Zeven Wereldwonderen van de Oudheid stond : de unieke, indrukwekkende en prachtige Pharos.
In de jaren negentig, ontdekten archeologen honderden granietblokken, beelden en architectonische vondsten in het water. Vele archeologen denken dat ze toehoorden aan de Pharos en van gebouwen, waaronder het paleis, uit het oude Egyptische koninkrijk. Het koninkrijk waar ooit Cleopatra de plak zwaaide en de stad waar kunst, cultuur en wetenschap samenkwamen. Waar de faraonische periode eindigde met de dood van Cleopatra op negenendertig jarige leeftijd. Een faraonische periode die maar liefst meer dan drieduizend jaar omhelsde.
Het liefdessprookje tussen Cleopatra, één van de meest opmerkelijke koninginnen uit de geschiedenis en Marcus Antonius eindigde tragisch in de dood. Haar relatie met zowel Marcus als met Julius Caesar veranderde zonder twijfel de geschiedenis van Egypte en het Romeinse Rijk. Cleopatra, geroemd om schoonheid en politiek talent maar vooral een intelligente compagnon de route.

Reacties