Dag 3 - Schatten in Cairo

Mohammed Ali, en dan heb ik het niet over bokser Cassius Clay, wordt wel eens de vader van het moderne Egypte genoemd. Strikt genomen was hij geen Egyptenaar maar Albanees van afkomst en gouverneur van Egypte toen het deel uitmaakte van het Ottomaanse rijk. Hij werd eerder met een expeditieleger naar Egypte gestuurd toen dat door Napoleon werd bezet. Veel werk had hij niet meer, want de Fransen waren ondertussen begonnen  zich terug te trekken. Nadat de Fransen definitief uit Egypte verdreven werden, was onze Mohammed gewiekst genoeg om de macht naar zich toe te trekken. In 1805 werd hij officieel aangesteld tot gouverneur. Zijn bijnaam als vader van het moderne Egypte heeft hij vooral te danken aan de hervormingen die hij aanbracht in het leger door dit doordacht te versterken om Egypte te beschermen tegen de Britten en Fransen, het bestuur aan te passen dat hij entte op westers model, de infrastructuur uit te breiden met de aanleg van duizenden kilometers aan spoorwegen, de telegraaf en kanalen. Zo maakte hij van Egypte een sterke regionale macht. Bovendien stimuleerde hij de economie en maakte van Egypte één van de grootste katoenproducenten ter wereld. We kennen allemaal die zachte, hoogstaande en luxe uitstralende Egyptische katoen waarin we ons allemaal wel eens willen wentelen. Het wordt dan ook niet voor niets omschreven als de beste katoen ter wereld.
De dynastie die hij stichtte in 1805, zou het land leiden tot 1953. Zelf overleed hij in 1849.
Als grondlegger van het moderne Egypte wordt hij dikwijls met Peter de Grote vergeleken. Dat ze beiden vergelijkbaar hun land wilden moderniseren en sterker maken, was daar zeker niet vreemd aan. Peter de Grote veranderde Rusland in een Europese grootmacht. Ook hij bouwde een modern leger en hervormde het bestuur. En net zoals Peter de Grote stuurde ook Mohamed Ali studenten naar Europa om kennis en technologie op te doen. Beide leiders vertrokken van hetzelfde idee dat hun land achterliep op Europa en gebruikten dan ook westerse manieren om hun leger en economie te versterken. Toch was er één groot verschil. Peter de Grote was de tsaar van een groot rijk, terwijl Mohammed Ali formeel in dienst was van het Ottomaanse rijk, maar in realiteit onafhankelijk regeerde. Na zijn dood werd hij opgevolgd door zijn twee zonen. Zij bleken echter zwakke leiders waardoor in de praktijk de Europese grootmachten regeerden.
Toch was er ook een minpuntje aan Mohammed. Hij kwam ooit op het ontstellende idee de piramides van Gizeh te laten afbreken en de stenen te herbruiken voor de bouw van een dam op de Nijl. Gelukkig voor ons en iedereen die na hem kwam, was zijn minister zo slim om de beraamde berekening van de kosten opzettelijk hoog te laten uitvallen en werd het plan afgeblazen.
De moskee die naar hem vernoemd werd, is gebouwd in die typische Ottomaanse stijl en werd hoog gebouwd op de citadel. Het was destijds de grootste moskee en met maar liefst twee minaretten, ongetwijfeld ook de best zichtbare. Mohammed Ali werd begraven in een mausoleum in de zuidwestelijke hoek van de moskee die volledig vervaardigd is uit Carrara marmer. Zijn lichaam werd later echter verplaatst naar een familiegraf. De moskee doet zonder twijfel denken aan de Blauwe Moskee in Istanbul. Ze werd immers ontworpen met een centrale koepel die omringd is met vier halfronde koepels en twee minaretten. De moskee telt ook maar liefst twee spreekgestoeltes. Het gebouw heeft nog een bijzonder kenmerk. Er bevindt zich een koperen klok in de toren aan het binnenplein. Dit was een geschenk van de toenmalige Franse koning Philippe in 1845. In ruil ontving Frankrijk een obelisk die hoorde bij de tempel van Luxor maar nu staat te pronken op de Place de la Concorde in Parijs.
Om ons bezoek aan oostelijk Cairo af te ronden, bezoeken we de Grote Bazaar. Groot is misschien slecht gekozen, gigantisch zou beter zijn, want het is een wirwar aan kleine steegjes waar je alles vindt dat je maar kan wensen. Van kledij, souvenirs, kruiden, meubilair tot eetstalletjes en meer. Je kan hier gerust een dag doorbrengen maar de indrukken die je opdoet in zelfs een beperkte tijd, zijn onvergetelijk. De grootste uitdaging vandaag is niet verloren lopen. Die missie is in elk geval geslaagd.
Onvergetelijk wordt echter het volgende bezoek. Onvergetelijk, ongelooflijk, schitterend, uniek, goddelijk, perfectie… zijn maar enkele van de woorden die bij te binnen schieten… en zeggen dat het allemaal begon zo’n honderddertig jaar geleden toen een nog betrekkelijk jonge Howard Carter als tekenaar naar Egypte vertrekt om de Egyptische vondsten op papier vast te leggen. Na zijn eerste ervaringen wordt hij al snel een volwaardig archeoloog. In die functie doorkruist hij Egypte, nadat hij in dienst trad bij de Egyptische Oudheidkundige Dienst, op zoek naar verborgen tombes uit het faraonische Egypte. In 1905 laat hij die job achter zich na een conflict en werkt verder op zelfstandige basis. Hij vindt een sponsor voor zijn werk in de persoon van de Britse graaf van Carnarvon, die zelf een grote fan is van Egyptische kunst. Nadat jarenlang resultaten uitblijven, besluit deze laatste teleurgesteld  de financiering stop te zetten. Howard Carter weet echter zijn geldschieter te overtuigen om nog één jaar door te gaan. Met de moed der wanhoop gaat Carter met zijn team verder.  En dan gebeurt er iets …  Op 4 november 1922 stuit een medewerker per ongeluk op iets : het blijkt te gaan om een begraven traptrede die uiteindelijk blijkt te leiden naar een verborgen ingang. Carter weet dat dit het eureka momentje wordt. Hij beseft dat dit wel eens iets groots kan worden en laat direct zijn sponsor overkomen. In de volgende dagen wordt de trap volledig uitgegraven. Onderaan die trap komt een verzegelde deur met koninklijke zegels tevoorschijn.
Op 24 november, in aanwezigheid van de Lord, opent Carter de deur en ontdekt een gang die gevuld is met puin. Twee dagen later, op 26 november, boort Carter een klein gaatje in een hoekje van een tweede deur mét een verzegeling van de farao. Met enkel het zwakke licht van een kaars, ziet Carter voor de eerste keer de schatkamer. Terwijl hij overdonderd is door uitzicht, vraagt een ongeduldige Lord Carnarvon of hij iets ziet. Carter antwoordt met de onsterfelijke woorden : ‘Yes, wonderful things’. In het gele flikkerende licht van de kaars ziet hij honderden gouden én ivoren voorwerpen én verrassend genoeg nog een nieuwe afgesloten deur. In totaal blijken er zich meer dan vijfduizend voorwerpen te bevinden in deze schatkamer, waaronder koningsbeelden, stoelen en strijdwagens. Het leeghalen duurt zo’n drie maanden, het catalogeren zal nog eens zo’n tien jaar duren. Het is dan ook meteen duidelijk dat dit graf nooit ten prooi is gevallen aan grafrovers en volledige intact is gebleven. Dat dankt het aan het feit dat het een relatief klein graf is en verborgen lag onder zand en puin. Op 16 februari 1923 komen de onderzoekers eindelijk aan bij de eigenlijke grafkamer, nog steeds niet wetend van wie dit graf eigenlijk is. De deur wordt geopend en een muffe geur openbaart zich en in het donker vindt men opnieuw heel wat voorwerpen waaronder de canopenkist met de ingewanden van de farao. Onder neerdwarrelend stof staat een grote stenen grafkist met aan weerszijden houten beelden van de farao. In de grafkist blijken nog drie andere schijnbaar gouden kisten te zitten. Onder de laatste kist verschijnen nog eens drie sarcofagen. De buitenste twee zijn gemaakt van verguld hout en zijn versierd met het gelaat van de farao. De binnenste sarcofaag bestaat echter uit zuiver goud en na opening en onder een gouden dodenmasker verschijnt de in linnen gewikkelde mummie van wat ongetwijfeld een farao moet zijn. De onderzoekers kunnen al snel concluderen dat het om het graf van Toetanchamon gaat. Het vinden van het ongeschonden graf is al snel wereldnieuws.
Toetanchamon werd op die manier wereldberoemd ook al was hij als farao niet heel belangrijk geweest. Hij kwam immers op erge jonge leeftijd op de troon te zitten na de dood van zijn vader Achnaton en stierf reeds op negentienjarige leeftijd. Alhoewel jaren werd geloofd dat hij werd vermoord, toonden moderne technieken zoals scans aan, dat hij waarschijnlijk stierf aan een ontsteking aan de knie na een val van een strijdwagen.
En dan is er nog de zogenaamde ‘vloek van Toetanchamon’. In de weken die volgden na de opening van het graf, stierven Lord Carnarvon en enkele medewerkers van Carter en Carter zelf jaren later. Veel grondslag ligt er echter niet aan dit verhaal. Want tientallen andere personen die bij de opening van het graf aanwezig waren, leefden nog tientallen jaren en de betrokken overleden personen haalden allemaal een normaal te verwachten leeftijd. Het droeg alleen maar bij aan de mythe van Toetanchamon. Dit maakt hem drieduizend jaar na zijn overlijden tot één van de beroemdste farao’s ter wereld.
In tegenstelling tot andere gevonden koninklijke mummies die momenteel met waardigheid en eerbied hun laatste rustplaats vinden in het Museum van de Beschaving in Cairo, bleef de mummie van Toetanchamon achter in zijn oorspronkelijke graf in de Vallei der Koningen. Dat heeft als voornaamste reden dat de mummie zelf nog in vrij goede staat is, maar door de grote hoeveelheid balsemzalf de farao aan de sarcofaag is vastgeplakt. 
De overige gevonden schatten zoals grafkisten, sarcofagen, strijdwagens en het beroemde dodenmasker hebben een nieuwe thuis gevonden, net zoals alle andere archeologische vondsten die doorheen de tijd werden opgegraven, in het nieuwe Grand Egyptian Museum, de nieuwe parel aan de Egyptische kroon.
Met veel bombarie en in aanwezigheid van hoogwaardigheidsbekleders van de hele wereld inclusief presidenten en koningen, waaronder onze koning Filip, werd op 4 november het nieuwe museum plechtig geopend. Die 4 november was niet zomaar lukraak gekozen maar is de datum waarop het graf van Toetanchamon ontdekt werd. Aan dit project werd meer dan drieëntwintig jaar gewerkt. De grond waarop het museum gevestigd is, werd zelfs destijds nog gekozen door toenmalig president Mubarak. De gronden van het museum bestrijken een totaal van vijfhonderdduizend vierkante meter waarvan honderdduizend vierkante meter effectief museum. Met meer dan tienduizend voorwerpen, is het het grootste museum ter wereld gewijd aan één beschaving.  De toegang tot het museum is een soort visualisatie van de piramides van Gizeh, die in de achtertuin van het museum liggen. Voor de ingang bevindt zich de zogenaamde ‘hangende obelisk’, een obelisk van Ramses II die gevonden werd in Tanis in de Nijldelta. Hij wordt hier uniek in de wereld als ‘hangend’ gepresenteerd, omdat hij niet rechtstreeks op zijn sokkel staat, maar wordt ondersteund door een specifieke constructie. Daardoor kan iedereen eronder doorlopen en zelfs de cartouches onderaan bekijken.
Het gebouw werd ontworpen door een Italiaans designbureau maar gebouwd door de Belgische trots Besix. Het is de perfectie in ontwerp en uitvoering, als zoiets al bestaat. Aan alle details is er  gedacht. Zo staat in de inkomhal een gigantisch beeld van Rames II. In de tempel van Abu Simbel die Ramses ter meerdere eer en glorie van zichzelf heeft opgericht, valt twee keer per jaar het licht van de opkomende zon op het beeld van Ramses in de tempel. Dat gebeurt hier precies op datzelfde moment. Om maar te zeggen, hoe over elk detail in dit museum is nagedacht om de schatten die hier uitgestald zijn, op hun mooist te laten schitteren. Het museum is opgebouwd rond drie onderwerpen : maatschappij, koningschap en leven na de dood en dat telkens voor een welomlijnde periode uit de geschiedenis. Uiteraard is de speciale tentoonstelling gewijd aan Toetanchamon de ster van het museum. De indrukwekkende schatten die destijds gevonden werden door Carter, worden hier op schitterende wijze gepresenteerd. Het is ook de eerste keer dat alle schatten uit het graf samen tentoongesteld worden. Het is niet al goud wat blinkt, maar het gouden dodenmasker begeestert en blinkt zondermeer, evenals zijn grafkisten én zijn troon.


Maar ook de andere schatten verdienen meer dan een blik. Zo is er ook het bijzondere beeld van farao Hatjepsoet die als man wordt uitgebeeld. Nadat haar echtgenoot en halfbroer Thoetmosis II sterft (niet ongebruikelijk destijds dat broer en zus huwden) gaat de troon naar zijn jonge zoon Thoetmosis III. Aanvankelijk treedt zij op als regent, maar laat zich later zelf tot farao kronen. Een uitzonderlijke situatie. Om haar gezag als vrouw te versterken, laat Hatjepsoet zich vaak als man afbeelden met een koninklijke kroon, een lendendoek én zelfs met de farao-baard. Toch blijft ze in inscripties erkennen dat ze een vrouw is. Haar regeerperiode is in elk geval een succes : ze zorgt voor vrede en stabiliteit, laat grote bouwprojecten uitvoeren waaronder haar eigen indrukwekkende dodentempel in Deir el-Bahari (net achter de Vallei der koningen) en vertrekt op handelsreizen waardoor kostbare goederen worden ingevoerd.
Na haar dood worden echter veel van haar beelden vernield en monumenten met haar naam weggehaald. Wraak van farao Thoetmosis III? Wie zal het zeggen. Maar het zorgde er wel voor dat ze eeuwenlang bijna vergeten werd. Achteraf beschouwd, wordt ze als één van de meest succesrijke farao’s van Egypte aanzien.
Succes gun ik ook dit museum. Dat is het sowieso al, te zien aan de gigantische bezoekersaantallen. Vijf uur zijn zelfs lang niet genoeg om alles in detail te zien. De schatten van Egypte die jarenlang verborgen lagen onder puin en zand, nadien werden opgestapeld in het vorige museum als in een opslagplaats, schitteren hier nu in een museum die naam waardig. Wie van Egypte en zijn geschiedenis houdt, moet dit museum éénmaal in zijn leven bezoeken. Eindelijk pakt dit museum met trots uit met de Egyptische geschiedenis. Een beschaving die tot de oudste beschavingen ter wereld hoort, is dit wel aan zijn stand verplicht.
Een schittering in de woestijn nabij Caïro die even hard straalt als de nabijgelegen piramides ooit deden in zon- en maanlicht. 





Reacties