Dag 2 - De mythische piramides – Lichtbakens in de woestijn

Als goden werden ze destijds vereerd … de koninklijke farao’s hadden dan ook een status die de pure vleesgeworden mens ver overschreed. In de gedachtegang toen, werd de wereldorde door de goden geschapen maar moest de koning deze handhaven. Die rol bleven ze vervullen, ook nadat hun aardse bestaan ophield. Dat impliceerde meteen ook dat na hun overlijden, ze effectief goden werden. En bij die status hoort ook in het hiernamaals een imposante verblijfplaats, gevuld met wereldse spullen die ze nodig zouden hebben bij hun hemelse leven : de piramide.
Zittend op een bankje voor de Grote Piramide van Cheops in Gizeh, probeer ik het mysterie van de bouw van deze laatste te ontrafelen. Zo’n piramide lijkt van dichtbij wel op een uit de hand gelopen blokkendoos resultaat. Honderden blokken opeengestapeld tot ze een stabiele constructie vormen in een perfecte meetkundige figuur. Toch ligt een stukje van het geheim van de bouw, of toch het eerste beginsel, iets verderop op het plateau van Saqqara, de necropolis uit het oude Egypte van de hoofdstad Memphis.
Daar bevindt zich de trappenpiramide van Djoser, de eerste piramide ooit gebouwd. Tot de piramides hun intrede deden, werden de farao’s begraven in zogenaamde mastaba’s (het Arabische woord voor bank), een vierkante stenen gebouw waarvan de zijkanten schuin afliepen en geïnspireerd op de grafheuvel uit nog vroegere tijden. Die oudste stenen werden vooral vervaardigd uit slib van de Nijl dat in de zon gedroogd werd. Het was immers snel, goedkoop en altijd voorradig. De architect van Djoser, Imhotep, kwam op het ingenieuze idee om zes mastaba’s, waarbij de volgende steeds kleiner was dan de voorgaande, op elkaar te stapelen. Het resultaat was de eerste grote stenen structuur ter wereld met een hoogte van tweeënzestig meter en dat in de zevenentwintigste eeuw v.C.. Het was ook wat we de eerste piramide kunnen noemen, een trappenpiramide meer bepaald, en bij zijn aanblik is duidelijk waarom hij zo genoemd werd. Deze piramide belichaamt letterlijk en figuurlijk wat de achterliggende gedachte was bij de vorm van dit bouwwerk: de piramide symboliseert de trap die de overleden farao naar de hemel zou brengen. Het was ook de start van een nieuwe architectonische revolutie. Een piramide staat nooit alleen, ook niet in Saqqara zoals we vanmiddag met eigen ogen zullen aanschouwen. Het grafmonument staat centraal in een immens volledig ommuurd complex, een massieve muur van wel tien meter hoog nog wel waarbij er nog tempels werden gebouwd samen met kleinere grafmonumenten en mastaba’s. Vooreerst valt op dat de blokken uit natuursteen bestaan en niet de eerder gebruikte stenen van slib.
De piramide is enkel van de buitenkant te bezoeken. Moesten we een doorsnede van de piramide schetsen, zouden we merken dat de gang die leidt naar de grafkamer die zich onder de piramide bevindt, loodrecht naar beneden loopt, net zoals dat bij de mastaba’s het geval is. Het is duidelijk dat die mastaba’s de blauwdruk vormden en een belangrijke rol in de architectuur hebben gespeeld. Die gang maakt deel uit van een enorm gangenstelsel dat tot achtentwintig meter diep gaat. Een doolhof van gangen en schachten met een totale lengte van zes kilometer, zou ons brengen naar de eigenlijke grafkamer waar het lichaam van Djoser zou begraven zijn geweest. Dat lichaam werd echter nooit gevonden.
Buiten de piramide bevinden er zich nog  een aantal gebouwen waarvan de functie niet altijd duidelijk is. Zo zijn er de bijgebouwen zoals het zogenaamde zuidelijke graf. Vreemd wel, een graf in de nabijheid van een piramide, want hoort deze laatste niet de rustplaats te zijn van de koning? Zou de piramide een schijngraf zijn geweest en was dit graf misschien zijn eigenlijke rustplaats? Of was dit het graf van zijn eega? Opvallend is wel dat in dit graf dezelfde tekeningen zouden te zien zijn als in de piramide. Eén van de echte mysteries, maar een verband tussen beide is er wel degelijk. Niet het enige mysterie trouwens, want vele van de gebouwen bestaan uit een massieve binnenkant, moeilijk  of zelfs onmogelijk om er binnen te gaan. Bovendien werd er enorm veel stenen vaatwerk gevonden met daarop de naam van zijn voorganger. Vragen die misschien nooit een antwoord zullen kennen. Maar misschien moet dat ook niet, want het blijft een indrukwekkend en uniek bouwwerk dat de horizon al van ver domineert.
Saqqara was zonder twijfel het prototype voor alle latere piramides waaronder die van Gizeh waar ik nog steeds op het bankje probeer de bouw te doorgronden.
Tussen de bouw van de piramide van Djoser en de wereldberoemde piramides van Gizeh zitten honderden jaren. Honderden jaren waarna verfijning zijn intrede deed. Want de eerste piramide in dit complex, is niet meer een trappenpiramide, maar eentje met gladgestreken zijden. Dat gebeurde met een kalksteenlaag waarvan spijtig genoeg het meeste verdwenen is.
Ontelbaar lijken het aantal gestapelde stenen te zijn, maar knappe koppen hebben ondertussen berekend dat het over meer dan twee miljoen stuks gaat. Zelfs met moderne technologie zou de bouw van zo’n piramide een huzarenstukje zijn, laat staan meer dan tweeduizend jaar voor het begin van onze tijdsrekening.


Dat bouwwerken zo lang de tand des tijds kunnen weerstaan en al duizenden jaren zo goed als ongeschonden statig op het Gizeh plateau blijven staan, zegt alles over de kunde van de architecten en vooral over het vakmanschap van de arbeiders. Dat de piramides volgens de overlevering door slaven werden gebouwd, is een idee dat al snel naar de prullenmand kan. Dit kan alleen gebouwd zijn door ervaren krachten, geschoolde arbeiders en ambachtslieden, die in staat waren  dit huzarenstukje tot een goed einde te brengen. Ik kijk met ontzetting omhoog naar de honderdachtendertig meter hoge piramide. De onderste stenen op hun plaats leggen, is misschien nog begrijpbaar, maar hoe zij die immense rotsblokken die elk tussen de twee en dertien ton per stuk wegen, zo hoog gestapeld kregen zonder moderne technieken, is mij een raadsel. De theorie dat deze stukken werden aangevoerd via de Nijl en kunstmatig aangelegde kanalen lijkt de enige logische gevolgtrekking. Dat de stenen gestapeld werden met behulp van sleeën die werden voortgetrokken op nat zand en hellingen die in een zigzag patroon of spiraalvormig rond de piramiden waren opgetrokken en touwen en hefbomen, lijkt mij ook plausibel. Er wordt geschat dat er per piramide zo’n twintig jaar aan werd gewerkt.
De piramide van Cheops baadt en schittert in het zonlicht. Ook al is hij technisch de hoogste, toch lijkt die van zijn zoon Chefren hoger te zijn ook al meet die ‘slechts’ honderdzessendertig meter. Dat heeft te maken met het optisch bedrog door zijn locatie op een wat hoger gelegen stukje grond in het complex. De trilogie wordt vervolledigd door de piramide van Mykerinos, kleinzoon van Cheops en zoon van Chefren. Het complex wordt verder voltooid met nog een aantal kleinere piramides, waarschijnlijk bestemd voor de koninginnen.
Het andere meest opvallende bouwwerk is de zogenaamde sfinx, waarbij ervan wordt uitgegaan dat dit het hoofd is van farao Chefren. Het gezicht van de sfinx zou immers veel kenmerken vertonen met die van Chefren en hij ligt perfect in lijn met zijn piramide.  Deze sfinx werd gehouwen uit één enkel blok steen. Daardoor is het het grootste monolithisch beeld. De sfinx verenigt de kracht van de leeuw met de macht, wijsheid en goddelijkheid van de koning. Hij doet dienst als bewaker van de necropolis. Deze sfinx is echter niet meer compleet. Zijn ‘sikje’ bevindt zich in het British Museum in Londen, net zoals de Steen van Rosetta, waarmee de hiërogliefen destijds ontcijferd geraakten. Een beetje intriest eigenlijk dat deze vondsten zich buiten Egypte bevinden. Ook intriest is doordat de hoofdstad Caïro steeds verder uitbreidt, de woningen, flatgebouwen en hotels steeds dichter bij het Gizeh plateau komen te liggen. Binnenkort kunnen projectontwikkelaars appartementen aanbieden in de piramides zelf.  Doe mij maar de penthouse dan 😊.
Vanaf het uitkijkplatform liggen de drie piramides voorlopig toch nog als koningen in de dorre en desolate woestijn. Ze mogen dan wel de koningsgraven bevatten, maar ooit straalden ze zelf want de buitenkant was bekleed met witte kalksteen. Duizenden jaren geleden weerkaatste de piramide overdag het zonlicht en straalden ze ’s nachts in het maanlicht en waren ze letterlijk een lichtbaken in de woestijn.
Vanaf het uitkijkplatform liggen de drie piramides voorlopig toch nog als koningen in de dorre en desolate woestijn. Ze mogen dan wel de koningsgraven bevatten, maar ooit straalden ze zelf want de buitenkant was bekleed met witte kalksteen. Duizenden jaren geleden weerkaatste de piramide overdag het zonlicht en straalden ze ’s nachts in het maanlicht en waren ze letterlijk een lichtbaken in de woestijn.
Nu blijven ze voor ons een koninklijk baken van kennis, wetenschap en ambacht. Onbereikbaar voor de gewone mens destijds, maar gebouwd met een perfectie want de vier zijden zijn perfect uitgelijnd met de vier windstreken. Bovendien benadert de verhouding tussen hoogte en omtrek het getal pi. Doe dat maar eens na.
De piramide van Cheops is het enige van de Zeven Klassieke Wereldwonderen dat tot vandaag bewaard is gebleven. Oog in oog staan met deze bijna niet te bevatten geschiedenis maakt een mens nederig. Ik geniet nog even van dit wereldwonder vanop mijn bankje …












Reacties