Dag 6 – De Tonga, de beschermers van de Zambezi

De afdamming van de Zambezi in Kariba zorgde niet alleen voor een gigantisch stuwmeer, maar ook voor een massale volksverhuizing. Doordat het meer gevormd werd door de immense overstroming van de Zambezi, werden vele inwoners die een optrekje hadden langs de oever van de rivier gedwongen andere en hogere horizonten op te zoeken. Het stijgende water noopte de Tonga, die al meer dan duizend jaar langs de rivier woonden, om te verhuizen. Een drama, want de Zambezi was hun heiligdom en de vruchtbare grond langs de rivier hun leven.

Al die honderden jaren leefden ze zij aan zij met de Zambezi met wie ze een diepe spirituele connectie voelen. Tot 1958 leefden zij in harmonie met de natuur en de rijkdom die de rivier gaf : mannen en kinderen visten in en op het water en de vrouwen bewerkten de zeer vruchtbare akkers ernaast. Door de afzetting van mineralen was een oogst twee maal per jaar gegarandeerd, doe dat maar na. Het ontbrak de Tonga aan niets. Volgens hun geloof droeg ook riviergod Nyami Nyami die volgens hen ook in de rivier woont en door hen aanbeden en dagelijks vereerd, bij aan hun voorspoed en bescherming. De beslissing een dam te plaatsen, had zeer ingrijpende gevolgen voor hen want de uitbreiding van de rivier en het de facto ontstaan van het meer, palmden hun hebben en houwen in en de Tonga werden verplaatst naar hogere gebieden. Zevenvijftigduizend mensen verloren hun thuis, hun vruchtbare gronden en het leven dat ze altijd gekend hadden. Hun nieuwe thuis bevond zich kilometers verwijderd van hun vertrouwde omgeving. Met een aalmoes maakte de overheid er zich vanaf. Een miezerige som geld werd uitbetaald, niet genoeg om een leven te herbeginnen. Niet alleen dat, hun toekomst moest heropgebouwd worden maar in plaats van op vruchtbare grond, kwamen ze terecht in het beste geval op arme grond, maar evengoed  op harde rotsachtige ondergrond. Een plaats waar er amper regen valt en die bovendien geteisterd wordt door extreme hitte. De vrouwen planten nu met de moed der wanhoop hun gewassen, maar nooit is de oogst voldoende om hun gezinnen te onderhouden tot de volgende oogst. Het is planten, bidden en hopen op regen. Bovendien zijn er ook de wilde dieren zoals olifanten, leeuwen, bavianen en hyena’s die hier evengoed vechten om te overleven en de geplante gewassen dikwijls opeten. Niet alleen de gewassen, maar ook de kuddes van de bewoners worden aangevallen en soms deze laatsten zelf ook.

Bovendien verloren ze niet enkel hun huis en thuis, maar ook hun verleden. De graven van hun voorouders en de altaren waarmee ze hun regengoden aanriepen, verdwenen voor eeuwig onder het water. De Zambezi was niet alleen belangrijk voor hun overlevering, de Tonga hebben ook een diepe spirituele band met de rivier. Volgens hun spiritualiteit, leeft Nyama Nyama in de Zambezi. Hij wordt aanzien als de beschermer en diegene die in hun behoeften voorziet. De Tonga noemen zichzelf ‘de riviermensen’ om hun heilige band met de rivier te onderstrepen. Toen de bouw van de dam werd aangekondigd, brak er paniek uit bij de bevolking. Niet alleen omdat ze zouden moeten verhuizen, maar de spirituele ‘ouderen’, waarschuwden dat de dam ervoor zou zorgen dat Nyami Nyami van zijn echtgenote, die elders in de rivier woont, zou gescheiden worden, met kosmische chaos tot gevolg.

De Tonga leefden niet alleen langs de Zambezi, ze maakten er deel van uit. Ze leefden en werkten op het ritme van het water. Van hun oude leven blijft niets meer over. Het meer maakte het arme Zimbabwe rijker, de arme Tonga werden er straatarm van.

De overheid was er echter van overtuigd dat de baten groter waren voor de bevolking dan de nadelen, omdat er in voldoende elektriciteit kon worden voorzien.

Vandaag als onze houseboat zich langzaam op het glinsterende water beweegt met de zon hoog aan de hemel, zien we kleine en grotere vissersboten varen. Jonge Tonga mannen die in kleine bootjes netten uitwerpen in de hoop op een goede vangst, Nyama Nyama aanbiddend. Een sterk ras, dat zich niet klein laat krijgen. Hoop is er altijd voor het volk van de rivier….